Urartuların ‘geçitler ülkesi’ olarak tanımladığı Erzurum’da 165 kale belirlendi

Atatürk Üniversitesinden misyonlu bir küme öğretim üyesi ve akademisyen, Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden birisi olan, Paleolitik periyottan başlayarak çok sayıda medeniyete konut sahipliği yapan Erzurum’daki kalelere ait 24 yıl evvel yüzey araştırması başlattı.

Hala süren araştırmada, başta Erzurum Kalesi olmak üzere günümüze kadar ayakta kalan ve kimileri restore edilerek gün yüzüne çıkartılan, bir kısmının da kalıntılarına rastlanılan kalelerin yalnızca Anadolu için değil Kafkaslar, İran ve Orta Asya için kıymet arz ettiği belirlendi.

Erzurum’da tespit edilen 165 kalenin birçoğunun bölgede kazanılan güç istikrarını elde tutma, doğal su kaynaklarına hakim olma emeliyle yapıldığı saptandı.

Manas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpaslan Ceylan başkanlığındaki araştırmada, Tarihi İpek Yolu üzerinde yer alan kentteki kelam konusu tarihi kalelerin büyük çoğunluğu “Erzurum’un Eskiçağ Kaleleri” isimli kitapta toplandı.

Araştırmaya katılan Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Kısmı Öğretim Üyesi ve Eski Çağ Tarihçisi Doç. Dr. Yavuz Günaşdı, araştırmaların 1998’de başladığını ve hala devam ettiğini anlatarak, kentteki kale sayısının 300’e ulaşabileceğini söyledi.

Çalışmanın yalnızca kentin kale sayısını ortaya çıkarmadığını, çok farklı bulgulara da rastladıklarını belirten Günaşdı, “Erzurum’un dünyada iklimi orta jenerasyonda olan, rakım prestijiyle 2 bin metrenin üstünde kurulmuş en kalabalık kentlerden birisi olduğunu söyleyebiliriz. Erzurum, bu özelliği bakımından kıymetli bir kent zira tarih boyunca kent bu yapısı üzerine şekillenmiştir.” dedi.

“Urartular Erzurum’u ‘yüksek ülke’ yahut ‘geçitler ülkesi’ olarak tanımlamış”

Günaşdı, araştırmalara başlanan birinci periyotta 140 kalenin tespit edildiğini söyledi.

Urartular’ın Erzurum’a büyük kıymet verdiğini tabir eden Günaşdı, şöyle konuştu:

“Aras, Fırat ve Çoruh ırmaklarının kaynağı Erzurum’dan çıkıyor. Bu üç ırmak Erzurum’a ve geçtiği yerlere hayat vermiş, doğal hoşluklar ile vadiler ve doğal yollar oluşturmuştur. Bu doğal yollar üzerinde kalelerin olduğu yapılan araştırmalarla ortaya çıkmıştır. Bilhassa Urartular buraya çok ehemmiyet vermiştir. Buna Urartu yazıtlarında rastlamak mümkün. Urartular Erzurum’u ‘yüksek ülke’ yahut ‘geçitler ülkesi’ olarak tanımlamış.”

Erzurum’un bulunduğu pozisyon itibariyle tarihten beri Kafkaslar, Orta Asya, İran ve Anadolu’nun stratejik geçiş güzergahında olduğunu, yüksek dağlarla çevrili olması sebebiyle bir çok şiddetli geçidin burada bulunduğunu anlatan Günaşdı, bu sebeple kalelerin tarihte bölgenin denetimi ve güvenliği için kıymetli olduğunu vurguladı.

Günaşdı, Urartuları takip eden periyotlar ve öncesinde de kentte farklı kaleler yapıldığını lisana getirdi.

“Kaleler stratejik noktalara inşa edilmiş”

Şehrin var olmasını sağlayan boğazları korumak için yapılan kalelerin stratejik noktalara inşa edildiğini vurgulayan Günaşdı, şunları kaydetti:

“Bu yüksek ülkeyi, su yatakları ile doğal yolları korumak için ırmak uzunluklarına çok sayıda kaleler inşa edilmiş. Araştırmalarda bu stratejik noktalara yapılan kale sayısı 165’i buldu. Kaleler ortasında idari kale ve karakol kaleleri bulunuyor. İdari kalelerden birisi Pasinler ilçesindeki kale, öbürleri Köprüköy ilçesindeki Avnik, Uzunahmet kaleleri, Çat yolu üzerindeki Tepeköy olarak bilinen yerdeki Pir Ali Baba Kalesi. Bu kalelere hem boyutları hem pozisyonları prestijiyle idari kale diyebiliriz. Erzurum’da geçitleri korumak için yapılan kaleler de var. Erzurum’u Kafkaslara bağlayan ‘Gürcü Boğazı’ var, burayı korumak için Gürcü Boğazı kaleleri var. Akdağ köyü civarında yapılan Akdağ kaleleri, Aşkale yolunda ‘Aşkale Boğazı’nı denetim etmek için Küçük Çağdarış Kalesi var.”

Günaşdı, Erzurum’un pozisyonu prestijiyle Anadolu’ya açılan kapı olduğunu belirterek, geçmişte bu güzergahtaki güvenliğin kentteki Pasinler, Köprüköy ve Horasan’a inşa edilen kalelerle sağlandığını söyledi.

“Tahminlerimize nazaran burada kale sayısı 300’ün üzerinde”

Araştırmaların, kalelerin, Demir Çağı, Orta Çağ ve Yakın Çağ’da da kullanıldığını ortaya koyduğunu anlatan Günaşdı, şöyle devam etti:

“Anadolu’yu İran’a bağlayan Pasinler yolu üzerindeki Eskişehir Zirve Kalesi üzere stratejik değere sahip olan kaleler var. Erzurum tarihinin Eski Çağ’dan itibaren başlatıyoruz lakin daha öncesi olduğunu biliyoruz. Ortaya çıkarılan kaleler Erzurum’un, Eski Çağ’dan itibaren daima korunması gereken coğrafya olduğunu gösteriyor. Orta Asya, İran, Kafkaslar üzerinden gelen yolların birleşme noktası olan Erzurum’u Anadolu’nun kalesi üzere görmek yanlış olmaz. Zati halk ortasında kullanılan ‘Erzurum Anadolu’nun kalesidir’ tabiri var. Araştırmalar devam ediyor ve hala coğrafyanın yarısını tamamlamış değiliz. Varsayımlarımıza nazaran buradaki kale sayısı 300’ün üzerinde.”

Günaşdı, kentteki Alaybeyi höyük hafriyatlarının da Erzurum’un tarihine yeni bir ışık tuttuğunu, ortaya çıkan buluntuların kentin geçmişini milattan evvel 4700’lere kadar götürdüğünü söyleyerek, hafriyatlarda ortaya çıkan Türklere has mezarların olduğu kurganların ise kentte Ön Türkler’e ilişkin kıymetli bilgilere ulaşmayı sağladığını kelamlarına ekledi.